Lezingen
Hieronder staat een samenvatting van de plenaire lezingen.
Per lezing zijn een aantal foto’s getoond.
Natuurkunde in de samenleving¶
Ionica Smeets (Universiteit Leiden)
Hoe praat je met leerlingen over de rol van natuurkunde in de samenleving? Wat geef je ze mee in een tijd waarin wetenschap vaak ter discussie staat?
In haar openingslezing neemt Ionica Smeets u mee in de wisselwerking tussen natuurkunde, media en maatschappij. Hoeveel vertrouwen heeft de Nederlandse samenleving in de wetenschap? Wat voor beeld schetsen nieuwsmedia van natuurkunde? Smeets laat zien wat er misgaat bij YouTube video’s over natuurkunde en wat er juist verrassend goed werkt. Tenslotte gaat ze in op het gebruik van metaforen. Helpen die om natuurkunde beter te begrijpen? En hoe kunt u daar zelf mee aan de slag in de klas?
IMG_7206.JPG IMG_7213.JPG IMG_7216.JPG IMG_7224.JPG IMG_7226.JPG
Van meten naar meedenken: burgerwetenschap in de klas met GLOBE¶
Matthijs Begheyn, Ton Reckman (Globe Nederland) en Eline Verhoeven (RIVM)
In een tijd waarin ‘ervaring’ soms zwaarder weegt dan feiten, is het belangrijker dan ooit om leerlingen te laten ervaren hoe wetenschap werkelijk werkt – door het zelf te doen. GLOBE Nederland verbindt scholen en wetenschappers in gezamenlijk onderzoek naar onze leefomgeving. Leerlingen meten zelf luchtkwaliteit, waterkwaliteit of temperatuur met sensoren zoals de Snuffelfiets of een infraroodthermometer, en delen hun data met instituten als RIVM, KNMI en WUR. In deze lezing nemen Eline Verhoeven (RIVM), Matthijs Begheyn en Ton Reckman (GLOBE Nederland) u mee in de wereld van burgerwetenschap in het onderwijs: hoe leerlingen van dataverzamelaar tot medeonderzoeker worden, hoe je kritisch denken en burgerschap versterkt met echte maatschappelijke vraagstukken, en hoe u dit zelf in uw lessen kunt toepassen. Met live sensordata en voorbeelden uit de praktijk laten we zien: wetenschap begint niet in het lab, maar in de wereld om ons heen.
IMG_7282.JPG IMG_7286.JPG IMG_7293.JPG IMG_7294.JPG IMG_7295.JPG IMG_7298.JPG
Verwondering, enthousiasme en kritisch denken in de natuurkundeles¶
Anita Tol (Murmellius Gymnasium, Alkmaar)
Als ik terugdenk aan de lessen die ik op de middelbare school en de universiteit heb gevolgd, zijn vooral de demo’s, practica en enthousiaste docenten mij bijgebleven. Deze aspecten hebben een grote rol gespeeld bij mijn keuze om natuurkundedocent te worden. Want wat is er mooier dan bij leerlingen verwondering op te wekken? Ze het wow-effect te laten ervaren? Ze met een simpele demonstratie te laten twijfelen aan wat ze dachten te weten? Ze met een practicum de middelen geven om zelf antwoorden te vinden op natuurkundige vraagstukken?
Deze lezing gaat niet alleen over verschillende aspecten die een rol kunnen spelen bij het enthousiasmeren van leerlingen maar ook over werkvormen die leerlingen aanzetten tot kritisch denken.
Eén van de didactische werkvormen die bij deze lezing wordt besproken is Modeldidactiek (gebaseerd op het Amerikaanse Modeling InstructionTM) waar leerlingen zelf fysische modellen ontwikkelen. Leerlingen voeren een experiment uit, verwerken hun resultaten op een whiteboard en gaan daarna met elkaar in discussie over de verkregen resultaten. Een heel andere aanpak dan wanneer de docent de leerlingen ‘gewoon’ vertelt hoe het zit. Er worden werkvormen ingezet om het publiek actief bij de lezing te betrekken
Copyright: Jantine Hoep
IMG_7234.JPG IMG_7242.JPG IMG_7243.JPG IMG_7246.JPG IMG_7247.JPG
Het ‘human element’ in het bètacurriculum; lessen uit de module Scientific Citizenship¶
Martin Vos (Fontys Hogeschool, Tilburg)
Het integreren van burgerschapsvorming in het bèta-onderwijs is een uitdaging door aangescherpte wettelijke eisen en een overladen curriculum. Docenten, studenten en lerarenopleiders zijn zoekende hoe aan de intenties voor burgerschapsvorming invulling te geven.
De lerarenopleiding scheikunde (Tilburg) heeft expliciet ruimte in het curriculum gereserveerd om met studenten te verkennen hoe burgerschapsvorming een integraal onderdeel van de scheikundelessen te maken. De masteropleiding begint met de module Scientific Citizenship (5EC). Vanuit de wetenschapsfilosofie worden ze uitgedaagd
anders te kijken naar zowel het vakgebied als naar het curriculum. Door aandacht te besteden aan de totstandkoming van kennis (Nature of Science) bieden we ingangen voor niet westerse bronnen van kennis en om de beroepspraktijk van ambachten als bron van kennis te waarderen. Uiteindelijk wordt de studenten gevraagd onderwijs te ontwerpen dat én aandacht geeft aan het ‘human element’ (Sjöström, 2020) in het curriculum én de kritisch reflectieve houding van leerlingen versterkt ten aanzien van complexe vraagstukken. In de lezing zal ik onze ervaringen met Scientific Citizenship bespreken in relatie tot de nieuwe conceptexamenprogramma’s voor de bètavakken, met specifieke aandacht voor de rationale achter de domeinindeling.
Citizenship Education through the Lens of Science: The Transformative Potential of Socio Scientific Issues (SSI)¶
Dury Bayram (TU Eindhoven / Eindhoven School of Education)
Recent reports emphasize the need for science education that not only fosters scientific literacy but also connects science to everyday life and societal challenges (European Commission, 2015; Evagorou & Dillon, 2020). Education systems increasingly aim to cultivate active, informed, and responsible citizens equipped with critical thinking, argumentation, problem-solving, and ethical reasoning skills (Joris, Simons & Agirdag, 2022; Puig et al., 2021).
In today’s complex and rapidly changing world – characterized by global crises such as wars, climate change, and pandemics – citizenship skills are more important than ever. The widespread dissemination of misinformation further underscores the difficulty many citizens face in interpreting scientific information critically. These challenges highlight gaps in current science education, particularly in fostering understanding of scientific processes,
uncertainty, and the evaluation of information (Bayram-Jacobs et al., 2021; Puig et al., 2021). Despite a decade of research on Socio-Scientific Issues (SSI) and associated competencies, public debates surrounding climate change, COVID-19 and other global issues have revealed the urgent need to better prepare students to engage responsibly with complex societal issues (Bayram-Jacobs, Wieske & Henze, 2019).
This presentation examines how SSI can serve as a powerful framework and context to strengthen students’ citizenship skills in physics and science classrooms. By engaging learners with real-world dilemmas at the intersection of science, society, and ethics, SSI encourages critical thinking, reasoned discussion, and informed decision-making. The session will also introduce a curated collection of open-access, ready-to-use SSI resources that teachers can adapt and implement, providing practical tools to integrate citizenship education effectively into physics/science instruction.
Putting Technology on Trial: Using Mock Trials to Teach the Social Impact of Design¶
Fernando Secomandi (TU Delft)
How can we help students see the broader social and ethical consequences of technological development? In this session, a university lecturer shares his experiences using mock trials – simulated court proceedings in which students act as lawyers, witnesses, and judges – to cultivate critical reflection and ethical awareness among design and engineering students. Drawing on classroom practices developed at TU Delft, participants will learn how this format fosters active learning, critical thinking, collaboration, communication skills, and perspective-taking, while increasing student engagement through role-play and structured argumentation.
Effectief lessen ontwerpen met AI¶
Bart Giethoorn (Spinoza20first, Amsterdam)
Door gamification-principes te combineren met generatieve AI, kunnen docenten lessenseries ontwerpen met een sterke pacing. Het doel is om leerlingen in een staat van flow te houden: de perfecte balans tussen uitdaging en vaardigheid. Een effectief ontwerp volgt hiervoor een heldere route: van een pakkende Hook die de interesse wekt, via een gestructureerde Tutorialfase en een autonome Verdiepingsfase, naar een afsluitende Bossfight. Hierbij hou je steeds in het achterhoofd wat het onderwerp van de lessenserie eigenlijk ‘Awesome’ maakt.
In de Tutorialfase draait het om het aanleren van basisvaardigheden met voldoende scaffolding. Belangrijk hierbij is het aanbieden van een sterke structuur om voortgang zichtbaar te maken, zoals een landkaart of een skilltree. AI fungeert in deze fase als krachtige versneller om snel gedifferentieerd oefenmateriaal te genereren.
Deze efficiëntie in de basis creëert ruimte voor de Verdiepingsfase. Hier verschuift het accent van structuur naar autonomie en complexiteit. AI helpt hier niet met het maken van ‘meer van hetzelfde’, maar fungeert als sparringpartner voor het ontwerpen van rijke contexten en open opdrachten. Dit werkt toe naar de Bossfight: de climax waarin leerlingen hun opgedane kennis en vaardigheden in een nieuwe, uitdagende situatie moeten toepassen.
Met tools zoals Alfie (alfie.school) worden deze didactische ontwerpen direct vertaald naar concrete, offline werkvormen. Dit volgt het principe van ‘High Tech, High Touch’: door technologie slim in te zetten voor het ontwerpwerk, ontstaat er in de les juist meer ruimte voor menselijke interactie en vakinhoudelijke begeleiding.
IMG_7635.JPG IMG_7638.JPG IMG_7640.JPG IMG_7643.JPG IMG_7644.JPG IMG_7649.JPG
Lessen van Lorentz en Van Leeuwenhoek¶
Ad Maas en Nikola Eltink (Rijksmuseum Boerhaave)
Rijksmuseum Boerhaave, het nationale museum voor de geschiedenis van de natuurwetenschappen en de geneeskunde, ontstond in 1928 vanuit de wens om het erfgoed van het roemruchte wetenschappelijke verleden van ons land veilig te stellen. Dit wat elitaire museum – ontstaan vanuit academische kringen – groeide uit tot een instituut dat alle lagen van de bevolking bedient.
Wat is het belang van wetenschapsmusea in onze samenleving? In het eerste deel van onze presentatie laten we zien hoe Rijksmuseum Boerhaave onder verschillende maatschappelijke omstandigheden steeds zijn relevantie heeft doen gelden. Saillant is hoe de befaamde collectie daarbij steeds weer in een ander perspectief kwam te staan. In het tweede deel laten we zien hoe we in de huidige tijd een diversiteit aan doelgroepen bedienen.
Black Hole Finder: samen op zoek naar nieuwe zwarte gaten¶
Steven Bloemen (Radboud Universiteit Nijmegen)
Met de Black Hole Finder-app, ontwikkeld in het kader van het Dutch Black Hole Consortium, betrekken we het wereldwijde publiek actief bij ons onderzoek. Deze citizenscience-app maakt het mogelijk om als burgerwetenschapper mee te jagen op zeldzame kilonova’s – de spectaculaire lichtflitsen die ontstaan bij de botsing van twee neutronensterren en de geboorte van een zwart gat. Zwaartekrachtgolfdetectoren zoals LIGO en Virgo geven ons een eerste aanwijzing, maar hun lokalisatie van de bron aan de hemel is erg onnauwkeurig. Daarom bouwden we de BlackGEM telescopen in Chili. Deze scannen snel grote gebieden aan de hemel op zoek naar het zwakke licht van een kilonova.
Kunstmatige intelligentie helpt bij het filteren van de grote hoeveelheden data, maar kan valse signalen – zoals vliegtuigen of planetoïden – nog niet altijd betrouwbaar herkennen. Daarom is de hulp van burgerwetenschappers onmisbaar. Afbeeldingen die door de telescopen in Chili gemaakt worden, worden automatisch geanalyseerd en mogelijk interessante ontdekkingen worden binnen 15 minuten aan de gebruikers van de app ter beoordeling voorgelegd. In deze lezing bespreek ik het wetenschappelijke doel, de werking van de telescopen, en hoe de app een unieke inkijk geeft in het dagelijkse werk van astronomen.
IMG_7912.JPG IMG_7914.JPG IMG_7916.JPG
(Hoe) praat je over klimaatverandering?¶
Peter Duifhuis (Hogeschool Utrecht)
“Ik hoorde dat de stijging van CO₂ volgt op een stijging van de temperatuur. Daar zijn oude metingen van. Dus dan kan CO₂ toch niet de oorzaak zijn van opwarming?”
Hoe reageer je op zo’n opmerking? Leg je uit hoe infraroodstraling wordt geabsorbeerd, wat de rol is van verbrandingsproducten, en hoe de energiebalans van de aarde verstoord raakt?
En als leerlingen vragen stellen over de gevolgen van klimaatverandering en andere duurzaamheidsvraagstukken – wat doe je dan? Hoe wil je er op dat moment voor hen zijn?
Duurzaamheid in de les brengen is niet eenvoudig. Leraren geven vaak aan dat ze zich onvoldoende deskundig voelen en niet boven de stof staan. Sommigen maken zich zorgen over het bewaren van neutraliteit bij onderwerpen die politiek gevoelig liggen.
Op de lerarenopleiding bereiden we toekomstige docenten hierop voor door hen kennis te laten maken met duurzaamheidsonderwijs. Ik onderzoek wat daarbij werkt en wat niet. Hoe we spanningen kunnen wegnemen rondom het gevoel van ‘te weinig weten’ en het streven naar neutraal lesgeven. Bijvoorbeeld door ze zelf bronnen te laten vergelijken over de relatie tussen CO₂ en temperatuur. In deze lezing deel ik onze ervaringen, gaan we in gesprek over onze rol als docent, en laat ik zien wat in ons eigen onderwijs effectief blijkt te zijn.
IMG_7880.JPG IMG_7883.JPG IMG_7886.JPG IMG_7888.JPG
Gevoelige en controversiële onderwerpen in de wetenschapsklas: voorbeelden uit de fysica en de rol van de aard van de wetenschap¶
Jan Sermeus (KU Leuven)
Zijn er in de lessen natuurkunde gevoelige of controversiële thema’s? Ja zeker!
In (bijna) alle vakken zijn er thema’s die voor spanning zorgen in de klas. We onderscheiden daarin drie soorten spanning: persoonlijke gevoeligheden, maatschappelijke controverses, ontkenning. In deze lezing licht ik aan de hand van voorbeelden deze spanningen toe en toon ik hoe ze ook in de lessen natuurkunde naar boven kunnen komen.
Maar is de natuurkunde dan geen zuivere discipline die los staat van de debatten en gevoeligheden in de maatschappij? Nee hoor!
Leerlingen én leerkrachten hebben uiteenlopende ideeën over wat wetenschap (en natuurkunde) wel of niet is, welke vragen wetenschap wel of net niet kan stellen, hoe zeker de kennis, wetten en theorieën die wetenschap produceert zijn. Deze opvattingen over de aard van de wetenschap lijken een rol te spelen in het omgaan met deze thema’s en de bijhorende spanningen. Dat leerden we uit een samenvatting van de inzichten van onderzoek over het onderwijzen van gevoelige en controversiële thema’s (door middel van een systematic literature review). Ik licht de belangrijkste bevindingen van het TACT-project toe met specifieke aandacht voor de wetenschapslessen.
IMG_7923.JPG IMG_7925.JPG IMG_7927.JPG
Modellen als hefboom voor kritisch denken in de natuurkundeles¶
Zeger-Jan Kock (Fontys Engineering / Fontys Educatie)
Hoe kunnen activiteiten met natuurkundige modellen bijdragen aan het ontwikkelen van kritische denkvaardigheden? Kan generatieve kunstmatige intelligentie (zoals ChatGPT) daarbij een rol spelen? Wat zijn de valkuilen? In deze lezing verkennen we de relatie tussen kritisch denken en het werken met modellen in het natuurkundeonderwijs.
We vatten samen wat kritisch denken betekent in de exacte vakken en kijken naar de manier waarop het werken met modellen kritisch denken kan stimuleren. Daarbij besteden we ook aandacht aan de mogelijke rol van generatieve AI — bijvoorbeeld bij het creëren van dynamische modellen. We baseren ons op wetenschappelijke inzichten en maken gebruik van praktijkvoorbeelden.
Deze lezing biedt inspiratie voor docenten die hun leerlingen willen uitdagen tot actief en kritisch denken in de natuurkundeles
Wetenschap, Argumentatie en Maatschappij. Hele simpele activiteiten over een best wel ingewikkeld onderwerp¶
Freek Pols (TU Delft)
Het idee dat ‘wetenschap ook maar een mening is’ lijkt steeds meer voet aan de grond te krijgen in maatschappelijke discussies. Maar dat wetenschappelijke uitspraken nooit met 100% zekerheid gedaan kunnen worden, betekent niet dat ze slechts meningen zijn.
Hoe brengen we leerlingen bij wat de waarde van wetenschap is – dat we juist vertrouwen kunnen hebben in wetenschappelijke uitspraken, niet ondanks maar dankzij het feit dat ze geen absolute zekerheid bieden? En hoe laten we zien dat het niet gaat om de passie of overtuiging waarmee iemand iets zegt, maar om de kwaliteit van de argumenten zelf?
In deze presentatie staan we stil bij de rol van argumentatie in de wetenschap en in de samenleving. Een best wel ingewikkeld onderwerp dat vraagt om simpele activiteiten om de verschillende concepten en ideeën tastbaar te maken. Daarom bevat deze interactieve presentatie diverse laagdrempelige activiteiten die direct in de klas kunnen worden ingezet om de kritische houding van leerlingen te versterken.
IMG_8252.JPG IMG_8253.JPG IMG_8261.JPG IMG_8262.JPG
IMG_8274.JPG IMG_8278.JPG IMG_8279.JPG IMG_8280.JPG
IMG_8289.JPG IMG_8302.JPG IMG_8303.JPG IMG_8304.JPG IMG_8312.JPG